3 Efendi, 2 Hizmetçi, 1 Bekçi: Türkiye’de Gazeteciliğin ve Okurun Anatomisi

Bir toplumun kaderi, sadece onu yönetenlerin basiretiyle değil; o yönetenleri denetlemesi gerekenlerin haysiyetiyle ve onları takip eden halkın basiretiyle şekillenir.

​Bugün etrafımıza baktığımızda, aynı unvanı taşıyan ama bambaşka yollara sapan üç türlü gazeteci, onların sırtını sıvazlayan üç türlü okuyucu ve iplerini tutan üç ayrı efendi görürüz:

​1. Gücün Borazanları

​Bunlar için gazetecilik, hakikatin değil; muktedirin halkla ilişkiler bürosu olmanın adıdır. Gücün sofrasında yer kapmayı marifet sayarlar. Önlerine konan hazır bültenleri sorgusuz sualsiz manşete taşır, iktidarın veya yerel yönetimin hatalarını örtbas etmek için taklalar atarlar.

​Onların lügatinde soru sormak yoktur; alkışlamak, aklamak ve aldıkları ihsanın diyetini ödemek vardır.

​Okuyucusu: "Biat erbabı"dır. Kendi tarafının hatasını görmek istemez. Gazeteyi gerçeği öğrenmek için değil, inandığı yalanları cilalatmak için okur. Kör bir sadakatle alkış tutar, sorgulayanı doğrudan düşman ilan eder.

• ​Efendisi: MUKTEDİRdir.

• Gücü elinde tutan siyasetçi, ihaleyi dağıtan bürokrat ya da musluğun başındaki başkandır. Emir yukarıdan gelir, diyet aşağıda ödenir.

​2. Karşı Mahallenin Tetikçileri

​Bunlar ilk bakışta çok "cesur" ve çok "muhalif" görünürler. Manşetlerinden öfke saçar, köşelerinden zehir akıtırlar. Fakat dikkatle bakıldığında dertlerinin kamu yararı değil, bağlı oldukları başka bir çıkar odağının ajandası olduğu hemen anlaşılır. Kendi efendilerinin ayıbına gözlerini kapatır, sadece karşı tarafa vurmak için sipariş metinler kaleme alırlar.

​İlkesel bir duruşları yoktur; kavgaları sistemle değil, pastadaki payı kimin aldığıyladır. Birinci grupla düşman gibi dursalar da aslında aynı tezgâhın karşı ucundan tutar, birbirlerinin varlığından beslenirler.

• ​Okuyucusu: "Öfke bağımlısı"dır. Hakikat peşinde değil, intikam peşindedir. Karşı tarafa edilen küfrü, atılan iftirayı "kahramanlık" sanır. Gazetecinin kimden beslendiğine bakmaz; sadece duymak istediği kin dolu sözleri fısıldasın yeter.

• ​Efendisi: RANT VE ÇIKAR ODAKLARIdır. Pastadan pay kapmak isteyen gölge sermaye, sırasını bekleyen müstakbel güç sahipleri ve kapalı kapılar ardındaki lobi baronlarıdır. Kalem satılıktır; namlu, efendinin işaret ettiği yere çevrilir.

​

3. Hakikatin Bekçileri (Gerçek Gazeteciler)

​Sayıları az, yalnızlıkları çoktur. Gücün sofrasına oturup kırıntı toplamazlar; karşı mahallenin sipariş kurşunlarına da namlu olmazlar. Kimin yönettiğine, kimin güçlü olduğuna bakmaksızın kamunun kör kuruşunun, liyakatin ve adaletin peşine düşerler.

​

Belgeyle konuşur, şüpheyle yaklaşır, sorulması gereken en zor soruları herkesin sustuğu anda sorarlar. Ne alkışın cazibesine kapılırlar ne de tehditlerin gürültüsüne pabuç bırakırlar.

• ​Okuyucusu: "Şuurlu vatandaş"tır. Taraf tutmaz, hakikatin tarafında durur. Yanlış yapan kendi partisiyse de yüzleşir, doğru yapan karşı mahalle de olsa hakkını teslim eder. Manşetlere değil belgeye bakar, amigoluk yapmaz; memleketin vicdanını taşır.

• ​Efendisi: HAKİKAT VE MİLLETİN VİCDANIdır. Ne bir lidere secde ederler ne de bir çıkar grubuna boyun eğerler. Onların tek hesabı tarihe, hakka ve kamunun hakkınadır.

​İlk iki grup ve onların alkışçıları, kendi yarattıkları sahte gürültüde bir süre sahne alabilir, ceplerini ve egolarını doldurabilirler.

​Fakat devirler değiştiğinde, borazanlar sustuğunda ve tetikçilerin ipi çekildiğinde; tarihin arşivinde geriye sadece o üçüncü grubun yazdığı hakikatler ve o hakikate sahip çıkan vicdanlar kalır.

Önünüze Konan Bir Haberin, Yazının Veya İddianın Hakikatin Bekçisi Mi, Yoksa Bir Çıkar Odağının Siparişi mi Olduğunu Nasıl Anlarsınız?

Cevap, gürültünün içinde kaybolmadan şu dört süzgeci çalıştırmakta gizlidir:

Özneye mi Vuruyor, Fiile mi?: Yazı bir şahsın kimliğini, ailesini veya özel hayatını hedef alıp ucuz bir linç mi örgütlüyor; yoksa kamuyu zarara uğratan somut bir karara, ihmale ve sisteme mi mercek tutuyor? Tetikçi şahıslarla uğraşır ve nefret üretir; hakikat arayıcısı ise eylemi, kararı ve kamuya yansıyan bedeli tartışır.

Sıfat mı Satıyor, Belge mi Koyuyor?:

Metin öfke kusan ağır sıfatlarla, kaynağı belirsiz dedikodularla ve imalarla mı şişirilmiş; yoksa resmi evrak, meclis tutanağı, ihale kaydı ve doğrulanabilir verilerle mi inşa edilmiş? Bağıran her zaman haklı değildir; aksine en çok bağıran, arkasında en büyük boşluğu ve yalanı saklayandır.

Kendi Mahallesine Körlük Testi: Takip ettiğiniz kalem, dün alkışladığı gücün veya mensubu olduğu mahallenin bugünkü açık yanlışına tek kelime edebilmiş mi? Kalemin namlusu yalnızca karşı tarafa çevriliyor, kendi mahallesinin ayıpları ısrarla halının altına süpürülüyorsa, ortada gazetecilik yoktur; sipariş bir operasyon vardır.

Sonuç Kime Hizmet Ediyor?:

Bu metin kamu vicdanını aydınlatıp toplumsal fayda mı sağladı; yoksa kapalı kapılar ardındaki birilerinin koltuk, makam ya da ihale pazarlığında elini mi güçlendirdi?

Hakikat kamunun hakkını korur; kurgulanmış gürültü ise gölge efendilerin payını büyütür.

Hakikatin şakşakçılığa, intikam naralarına veya kör taraftarlığa ihtiyacı yoktur. Hakikat sükûnetle, belgeyle konuşur; vicdana seslenir. Borozanlar ve tetikçiler ise yalnızca efendilerinin biçtiği fiyata göre gürültü satar.

Bir toplum, önüne konan metne bu dört soruyu sormaya başladığı gün; ne borozanlar borusunu öttürebilir ne de tetikçiler pazar bulabilir.