Kendi Mahallemizin Aynasına Bakmaya Cesaretimiz Var Mı?

Türkiye'de kimlikler, inançlar ve ideolojiler zamanla görünmez duvarlarla çevrili "mahallelere" dönüştü. Herkes karşı mahallenin yanlışını görmekte oldukça cesur. Peki sıra kendi tabularımıza geldiğinde neden susuyoruz?

Buradaki mesele Deniz Göktaş'ın komedyenliğini sorgulamak, ona zorla bir kimlik yüklemek ya da kendisini yalnızca bir inanç üzerinden tanımlamak değil. Ancak sahne gösterilerinde kendi Alevi kimliğinden ve aile geçmişinden açıkça söz ettiği için, ortaya çıkan tartışmayı sosyolojik bir zeminde değerlendirmek kaçınılmaz hâle geliyor. Çünkü tartışılması gereken asıl mesele onun kimliği değil; toplumun o kimliği nasıl algıladığı ve o sahnedeki sözleri kime, nasıl mal ettiğidir.

Asıl soru şudur: Bir kişinin söyledikleri, mensubu olduğu toplumu ne ölçüde temsil eder?

İşte bu soru bizi, Türkiye'nin uzun zamandır yaşadığı temsil krizine götürüyor.

Bu toprakların sosyolojik gerçeklerinden biri de Aleviliktir. Yüzyıllar içinde İslam geleneği, tasavvuf, deyiş kültürü ve Hz. Ali sevgisi etrafında şekillenmiş köklü bir inanç ve kültürdür. Ancak her toplumsal yapıda olduğu gibi Alevi toplumu içinde de farklı siyasi eğilimler ve farklı söylemler bulunur. Kendi kimliğini açıkça ifade eden bir kişinin kullandığı sözler yalnızca kendisini bağlar. Buna rağmen toplum, zaman zaman bu sözleri mensubu olduğu topluluğun ortak görüşüymüş gibi algılayabilir. Sorun, bu farklılıkların varlığı değil; en görünür söylemlerin bütün bir topluluğun sesiymiş gibi kabul edilmesidir.

Kriz tam da burada başlar. Toplumlar çoğu zaman sessiz ve sağduyulu çoğunluğu değil; en görünür ve en çok konuşulan sesleri görür. Günümüzde sosyal medya ve dijital algoritmalar da bu eğilimi daha görünür hâle getiriyor. Ancak temsil krizini doğuran şey teknolojinin kendisi değil; onun büyüttüğü eski bir insan eğilimidir: Bir kişiyi bütün bir topluluğun sembolü sanmak. Sessiz çoğunluğun buna itiraz etmemesi ise bu algıyı daha da güçlendirir.

Üstelik bu sorun yalnızca Alevi toplumu için geçerli değildir.

Siyasal İslamcıların kullandığı sert ve dışlayıcı dilin oluşturduğu algının yükünü, hayatını inancıyla sessizce ve samimiyetle yaşayan dindarlar taşır.

Aşırı ve hamasi söylemlerin oluşturduğu önyargıların bedelini, vatanını akıl ve sorumluluk duygusuyla seven makul milliyetçiler öder.

Marjinal örneklerin ürettiği krizlerin faturası ise, çok daha geniş ve farklı bir sol düşünce geleneğinin üzerine kesilir.

Aslında mesele hiçbir zaman yalnızca bu örnekler değildir. Her toplumsal yapının içinde bütünü temsil etmeyen ama dışarıdan bakıldığında bütünün sesiymiş gibi algılanan kişiler hep olacaktır. Hiçbir topluluk, en uç örnekleriyle yargılanamaz.

Asıl sorun, kendi mahallemizdeki yanlışlarla yüzleşmek yerine, bunları dile getirenleri kolayca "ihanetle" ya da "karşı tarafa hizmet etmekle" suçlamanın konforuna kaçmamızdır. Çünkü temsil krizini büyüten yalnızca en görünür sesler değildir; onlara itiraz etmeyen sessiz çoğunluğun sessizliğidir.

Oysa güçlü toplumlar, en sert eleştiriyi önce kendi içlerinde yapabilen toplumlardır. Bir toplumu güçlü yapan şey, kendi mahallesini kusursuz görmek değil; gerektiğinde kendi mahallesinin aynasına bakabilecek olgunluğu gösterebilmektir.

Sahi...

Bir inancı, bir fikri ya da bir kültürü yaşatan şey; her fırsatta başka değerlere karşıtlık üretmek midir? Yoksa kendi özüne güvenerek, gerektiğinde kendi yanlışlarıyla da yüzleşebilmek ve onu sağduyuyla geleceğe taşıyabilmek mi?

Hangi mahalleden olursak olalım, sormamız gereken en önemli soru şudur:

Bizi gerçekten en görünür sesler mi temsil ediyor; yoksa onları temsilcimiz hâline getiren biraz da bizim kendi sessizliğimiz mi?