​Bugün "Türk kimliği" dediğimiz kavramın içinde neden bazen tarih, kültür, din ve mezhep tartışmaları birbirine karışıyor?

Bu sorunun cevabı sadece bugünün siyasetinde değil, yüzyıllar öncesine uzanan büyük toplumsal dönüşümlerde gizli.

​Türklerin İslamiyet'i kabul etmesi, tek bir anda gerçekleşen ve tüm boyları aynı kalıba döken bir süreç değildi. Kentlerdeki medrese eksenli "kitabi" anlayış ile bozkırda dervişlerin, erenlerin eliyle yayılan ve eski kültürel kodları koruyan "halk İslamı" en başından beri iki farklı damar olarak aktı. Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan bu uzun yolculukta eski gelenekler, yeni dinî yorumlarla birleşerek zengin bir çeşitlilik üretti.

​Ancak 15. ve 16. yüzyıllara gelindiğinde Anadolu, bu çeşitliliği derinden sarsacak büyük bir kırılma dönemine girdi.

​Bir tarafta büyük bir imparatorluğa dönüşen, bürokrasisini kuran ve merkezî yapısını güçlendiren Osmanlı Devleti; diğer tarafta ise Anadolu'daki göçebe ve yarı göçebe Türkmen toplulukları üzerinde siyasî-dinî bir çekim merkezi olarak yükselen Safevî hareketi vardı.

​Bu dönemi sadece bir "Sünni-Şii çatışması" olarak okumak, yüzeyde kalmaktır. Yaşananlar özünde; merkezîleşen devlet yapısı ile yerel güçlerin, yerleşik hayata geçmek ve vergilendirilmek istenen köylü/göçebe ile eski bozkır hürriyetini özleyen Türkmen boylarının karşı karşıya gelmesiydi. Safevîlerin yükselişinde inanç güçlü bir harç olsa da; aşiret bağları, siyasî dışlanmışlık ve ekonomik darboğaz bu bağlılığı besleyen ana unsurlardı. Osmanlı ise bu siyasî tehdide karşı refleks olarak, zaman içinde Sünni-Hanefi devlet anlayışını çok daha katı ve tavizsiz şekilde kurumsallaştırdı. Karşılıklı sertleşen bu süreç, Anadolu'daki farklı inanç ve kültür geleneklerinin tarihsel gelişim yollarını, sosyal mesafelerini kalıcı olarak etkiledi.

​

Yüzyıllar boyunca imparatorluk bakiyesi altında bazen örtülü, bazen açık şekilde devam eden bu inanç ve kimlik dengesi, 20. yüzyılın başında en radikal dönüşümünü yaşadı: Cumhuriyet’in kuruluşu.

​

Cumhuriyet, Osmanlı’nın ümmet ve millet sistemine dayalı, inanç odaklı kimlik tanımını kökten değiştirerek modern bir "ulus-devlet" inşa etmeyi hedefledi. Amacı; dini, mezhebi veya kökeni ne olursa olsun herkesi hukuken eşit, seküler bir "Türk vatandaşı" kimliğinde birleştirmekti. Bu doğrultuda halifeliğin kaldırılması, Tekke ve Zaviyelerin kapatılması, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurulması gibi adımlarla inanç alanı kamusal alandan devletin denetim ve gözetim alanına çekildi.

​Ancak bu modernleşme hamlesi, yüzyılların biriktirdiği o derin sosyolojik katmanları ve inanç hafızasını bir anda sıfırlayamadı. Aksine, inancın devlet eliyle merkezîleşmesi ve tek tipleştirilmesi; geçmişte kenara itilmiş ya da kendi içine kapanmış farklı geleneklerin (örneğin Alevi-Bektaşi topluluklarının ya da kitabi İslam dışındaki yapıların) modern dünyada kendilerini nasıl konumlandıracağı sorusunu doğurdu. Cumhuriyet’in ilan ettiği "eşit vatandaşlık" ideali ile sahadaki sosyolojik gerçeklikler ve bürokratik uygulamalar arasındaki mesafe, kimlik tartışmalarını günümüze kadar taşıyan yeni bir fay hattı haline geldi.

​Dolayısıyla bugün yaşadığımız tartışmalar, sadece 16. yüzyılın Osmanlı-Safevi geriliminin değil; aynı zamanda Cumhuriyet’in o geleneksel hafızayı modern, seküler bir ulus kimliğine dönüştürme çabasının ve bu süreçte yaşanan sancıların bir sonucudur.

​Yüzyıllar öncesinden Cumhuriyet’e uzanan bu tarihsel virajları bugünün ideolojik şablonlarıyla yargılamak, resmi eksik görmemize neden olur. Toplumların kimliği sadece kan bağıyla, sadece inançla ya da sadece siyasetle inşa edilmez. Kimlik; ortak hafızanın, kırılmaların ve o kırılmalara rağmen bir arada yaşama iradesinin toplamıdır.

​

Bugün Türk kimliği üzerine yapılacak sağlıklı bir tartışmanın yolu, geçmişteki bu tarihsel virajları yok saymaktan ya da tek taraflı suçlamaktan geçmiyor. Aksine, bu farklılıkların hangi sosyo-ekonomik ve siyasî şartlarda oluştuğunu anlayarak, ortak bir gelecek zeminini bu köklü hafıza üzerine kurmaktan geçiyor.

ismailturan.net

Kitap önerilerim:

1-İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Kronik Kitap, 2019.

2-Sümer, Faruk. Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türkmenlerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.

3-Melikoff, Irène. Uyur İdik Uyardılar: Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları. İstanbul: Demos Yayınları, 2006.